Treće godine rata nemačka okupaciona armada započela je tokom proleća i leta ofanzivne operacije u centralnoj Bosni ne bi li zarobili političko i vojno rukovodstvo. Operacija „Skok konjića“ – izvršen desant na Drvar – nije dala očekivane rezultate. Ali zato leto i početak jeseni tekli su u znaku napredovanja Prvog proleterskog korpusa u sadejstvu sa sovjetskim trupama u borbama za Srbiju.
Započele su borbe za oslobođenje Srbije. Crvena armija izbila je na rumunsko-jugoslovensku granicu, a u cilju organizovanja dočeka Crvenoarmejaca i pripajanja jugoslovenske vojske, Vrhovni štab Narodnooslobodilačke vojske i Proleterskih odreda Jugoslavije je 8. septembra 1944. objavio Proglas povodom izbijanja Crvene armije na rumunsko-jugoslovensku granicu.
Početkom septembra 1944. godine, odmah posle slamanja otpora nemačke borbene grupe „Felber“ u zoni jugoslovensko-bugarske granice u istočnoj Srbiji, 57. armija Crvene armije i 14. Korpus Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije preduzeli su gonjenje razbijenih nemačkih snaga prema Velikoj Moravi nastupajući, pod jakom borbom uz podršku 12 tenkova i 18 gardijskih raketnih bacača „kaćuša“, dolinom Peka i drumom od Kučeva preko Petrovca ka Požarevcu, zatim od Bora preko Žagubice prema Velikoj Plani, Sovjetske i Jugoslovenske divizije su se nezadrživo probijale napred, izbile na Veliku Moravu i do 15. oktobra 1944. godine oslobodile su Požarevac i Smederevo.
Na bojištima oko Požarevca, Majdanpeka, Petrovca, Velike Plane, Miloševca, Lozovika i Smedereva ranjeno je preko 380, a poginulo 1600 boraca, podoficira i oficira Narodnooslobodilačke vojske i 441 vojnik i starešina Crvene armije. U znak zahvalnosti i večnog sećanja na Crvenoarmejce poginule u tim borbama, njihove posmrtne ostatke su jugoslovenski narodi sahranili u zajedničku grobnicu u Požarevcu.
(Više: Grupa autora, Ratna slika Srbije u Drugom svetskom ratu, 1941-1945, Istorijski arhiv Požarevac, 2020; Milivoje Pajović, Jasmina Nikolić, Dva veka vojske u Braničevu, Medija centar „Odbrana“ i Istorijski arhiv Požarevac, 2013.)
U čast Dana oslobođenja Grada Požarevca podelili smo sa vama arhivsku fotografiju koja je deo zaustavljenog vremena – oduševljenja ljudi okupljenih u centru grada, na raskrsnici između zgrade Načelstva i hotela „Grand“ i „Srpska kruna“, na svečanom dočeku oslobodilaca.
Fotografija: Na ulicama Požarevca proslavlja se oslobođenje, 15. oktobar 1944.
(Istorijski arhiv Požarevac, Lični fond Aleksandra Saše Markovića)
Odabrala: dr Dragana Miloradović, arhivski savetnik
ARHIVALIJA MESECA – OKTOBAR 2024.
