dr Mića Živojinović
Razbijanjem SFRJ,proglašavanjem Avnojevskih republičkih razgraničenja, odnosno, unutrašnjih granica za spoljašnje, gubljenjem statusa državotvornog naroda u otcepljenim republikma, egzodusom, genocidom i privremenom okupacijom Kosova i Metohije kao dela Srbije, srpski narod se našao u vrlo teškom, nepovoljnom, nepredvidivom i neizvesnom geopolitičkom položaju. Izgubivši geostratešku odbrambeno – bezbednosnu osnovicu na kojoj se zasnivala strategijska i doktrinarna politička orijentacija zemlje, Srbija je, NATO agresijom i okupacijom, zbijena u nov geopolitički okvir i teritorijalno osakaćena etničkim i istorijskim delom kopna, mora i vazduha.
Pod naletom sve jačih, izraženijih i žešćih geopolitičkih projekata različitih centara moći u okviru globalizacijskih tokova i procesa, čiji je težišni pravac bio „peglanje“ nacionalnih osobenosti, kulturno – istorijskih i drugih razlika, nacionalne države na prostoru Balkana, posebno Srbija, nisu uspele da se adekvatno suprostave kreatorima unipolarnog poretka, pa su s toga nastupili, u različitim formama i modalitetima, direktni ili indirektni procesi fragmentacije i dekomponovanja prostornih, administrativnih i državnih celina u vidu desuverenizacije i urušavanja, slabljenja i obesmišljavanja nacionalne države i pretvaranje istih u entitete i protektorate (KiM, BiH) koji predstavljaju savremene vidove neokolonizacije.
Ovakav vid nacionalnog obesvešćivanja naroda i istorijskog poništavanja država, u zemljama sa narušenom demografskom ravnotežom, predstavlja veliku mogućnost izazivanja nestabilnosti i opasnost od dalje redukcije ili strateškog gubljenja geopolitičke pozicije u regionu i šire.
U navedenom geopolitičkom okviru, u kome se prepliću otvorena i „tiha“ okupacija države, nalaze se nedefinisane državne granice koje usložavaju strateški razvoj i usporavaju opšti prosperitet Srbije, kako na unutrašnjem, tako i na spoljnopolitičkom planu.
Međutim, nakon petooktobarskog prevrata, Srbija je, širokim spektrom različitih metoda i receptura u skladu sa spoljno-političkim ciljevima SAD iEU, bila prinuđena da u potpunosti redefiniše svoje političke, ekonomske i bezbednosne agende u skladu sa zahtevima i projektovanim standardima globalne arhitekture bezbednosti u tzv. Novom svetskom poretku zasnovanom na unipolarizmu.
U takvoj konstelaciji snaga i moći u međunarodnim odnosima, došlo je do drastičnog i dramatičnog zaokreta u vrednovanju i dimenzionisanju demografskog resursa kao jednog od najbitnijih činilaca nacionalne bezbednosti i geopolitičkog položaja Srbije. Promenom konfiguracije savremenog načina vođenja rata, odnosno oružanog i neoružanog načina borbe, a naročiti modifikacijom i izmenom parametara koji određuju ukupne odbrambene moći i vojne efektive, evidentno je da su tehnološki činioci prividno zauzeli dominantnu poziciju nad ljudskim resursima koji su dobili sporednu ulogu. Nasuprot tome, u svim doktrinarnim dokumentima i strateškim postavkama Zapada i Istoka, u domenu nacionalne bezbednosti, naglašen je značaj i uloga ljudskog činioca u svim fazama pripreme i vođenja rata, što će reći, da se dužna pažnja u prosperitetu države, mora posvetiti upravo demografskom činiocu.
Demografski aspekt geopolitičkog položaja malih zemalja, kao što je Srbija, zbog niza ispoljenih negativnih kretanja i trendova, pretstavlja „neuralgičnu tačku“ u procesu izgradnje odbrambene moći i vojnih efektiva u vremenu velikih geopolitičkih gibanja ispoljenih kroz destabilizaciju sve većeg broja država i regiona.
Razloge treba tražiti u objektivnoj činjenici da zemlje sa manjim geofizičkim veličinama teže kompeziraju tektonske geostrateške i geopolitičke promene usled ograničenih resursa i deficita kapaciteta za prihvat i amortizovanje spoljnih udara i mogućnosti samostalne zaštite i bezbednosti nacionalnih i državnih interesa.
U kontekstu toga, uravnotežen ukupan demografski razvoj, predstavlja ključnu odrednicu za stabilan društveno – ekonomski razvoj, a samim tim i svojevrsni garant geopolitičkog položaja države u najširem smislu.
Republika Srbija se u tom pogledu nalazi u vrlo teškom i izrazito kompleksnom postjugoslovenskom razdoblju koga karakterišu brojna negativna kretanja, kako u međunarodnim odnosima, tako i u samom razvoju društva u celini.
Veliki broj demografskih i političkih stručnjaka i analitičara smatra da postoji direktna korelacija između demografskog stanja i geopolitičkog položaja države. Pored toga, nesporna je činjenica da ukupna demografska kretanja opredeljuju ključna strateška polazišta u doktrinarnim dokumentima i konceptima kojima se podiže ili umanjuje odbrambena moć u okviru opšte i neposredne bezbednosne pretnje.
Neuvažavanje demografskog aspekta u okviru geopolitičkog položaja države, po pravilu, produkuje dalekosežne posledice i nesagledive implikacije u (samo)održivosti projektovanog koncepta sveukupne strategije (ekonomske, političke, bezbednosne, kulturne) prosperiteta države.
Nema sumnje da se geopolitička moć jedne države, između ostalog, vrednuje brojem stanovništva. Države sa izuzetno velikim brojem stanovnika imaju veće mogućnosti, pretpostavke i prednosti u ocenjivanju vojne moći kojom se uspešno može suprotstaviti drastičnim stranim interesima i pri tom iskazati spremnost na žrtvu. Države sa velikim brojem stanovnika daju brojčano veće kopnene sastave u oružanim snagama, bez kojih je nemoguće braniti i kontrolisati određene pravce, rejone, zone i teritorije bez obzira na vazduhoplovnu i tehničku nadmoć neprijatelja.
Veliki broj stanovnika u demografskom smislu, na polju ekonomije, osigurava veliko unutrašnje tržište na kome se smanjuje ili isključuje dominacija stranog tržišta.
Potvrdu ovom stavu najbolje govori anegdota u kojoj je jedan američki političar, koji se zalaže za smanjenje broje stanovnika na zemlji, upitao kineskog kolegu kako misli da prehrani milijardu ljudi, on mu je odgovorio:„Tačno je da imamo milijardu ljudi, ali, takođe imamo i dve milijarde ruku“.
Kao što je demografski činilac u geopolitici jedini faktor teritorijalnog širenja, tako je i jedini činilac sprečavanja teritorijalnog sužavanja.
Izbeglištvo kao prinudna migracija stanovništva
U poslednjoj deceniji 20.veka, na prostorima bivše Jugoslavije stotine hiljada ljudi je prognano sa svojih ognjišta, sela, gradova i regija u potpuno neizvesnu egzistenciju, što je za posledicu imalo narušavanje demografske gustine stanovništva i ostavljanje praznih prostora koji su pre egzodusa, prevashodno, pripadali srpskoj etničkoj zajednici.
Razbijanjem jugoslovenske državne teritorijalne celine, nastale su prinudne migracije stanovništva, kao posledica nasilja jednih etničko – verskih zajednica nad drugim, i to onih koje su u prošlosti bile slabije a podrškom velikih sila postale moćne, ali ne i nadmoćne, stvorila se tragedija srpskog nacionalnog korpusa koji je zaposedao strategijski značajne prostore o koje su se otimali, ne samo susedi, nego i velike sile u želji da uspostave kontrolu nad njima.
Velika etnička čišćenja srpskog naroda, koja su imala u pojedinim fazama borbenih i neborbenih dejstava, genocidni karakter, u okviru separatističko – secesionističke politike koja je kulminirala građanskim ratom u Sloveniji, Hrvatskoj i BiH, kao i otvorenim iseljavanjem Srba sa KiM, imala su ogroman demografski uticaj na etničkoj karti srpskog naroda.
U želji da se spasi od zločina, progona, nasilja, preveravanje i zatiranja, srpski narod je, u svojoj dugoj istoriji bio primoravan da više puta menja svoje ognjište za usputno svratište i novo stanište.
Srpski narod u svojoj novijoj istoriji nikada nije osvajao druge teritorije i potčinjavao druge narode. Pesnik i diplomata, Jovan Dučić podvlači sledeće: „ U srpskoj istoriji su ratovi uvek bili državni i nacionalni, a nikada verski i dinastički. I Dušanova priprema da zauzme Carigrad imala je svehrišćanski cilj: da spreči prelazak azijata u hrišćansku Evropu zbog čega je i dobio papinu titulu kapetana hrišćanstva. Ratovi srpski u novo doba, bili su opet oslobodilački, nacionalni i državni, bez truna verske netolerancije i pljačkaške namere“.
Sa demografskog gledišta, srpski narod je imao najveće gubitke u Prvom svetskom ratu (1.9.000.000 žrtava), i u Drugom (oko 2.000.000 žrtava). U građanskom ratu prilikom razbijanja SFRJ, u Hrvatskoj postoji 80 masovnih grobnica u kojima se nalaze srpski leševi. U Zapadnoj Slavoniji, samo na jednom mestu, ubijeno 2.500 građana srpske nacionalnosti. Srbi su potpuno prognani iz 10 gradskih i 187 seoskih područja, a delimično iz 87 sela. Preko 707.000 Srba je moralo da napusti svoje kuće i okućnice na onim delovima teritorije Hrvatske i BiH na kojima je uspostavljena vlast Hrvata i muslimana.
Pre jednog i po veka na području Slavonije i hrvatskog primorja (posebno u Dubrovniku), živelo je više Srba nego Hrvata. U svojim istorijskim radovima, ruski general Piščevič, navodi da na prostoru Slavonije od Vinkovaca do Đakovice nije bilo nijednog katolika, odnosno Hrvata. Karakterističan je primer Dalmacije u kojoj su Srbi nekada bili dominantan narod, a danas su, statistički gledano, potpuno nestali.
Hrvatski istoričar, dr Juraj Drašković, ističe da je početkom 20. veka, na teritoriji Hrvatske živelo, u proseku, 41, 3 odsto Srba i da je u pojedinim razdobljima taj procenat bio i veći. Prema popisu koji urađen pre razbijanj SFRJ. U Hrvatskoj su Srbi imali 14% stanovništva, dok je danas taj procenat, sa geopolitičkog aspekta, potpuno zanemarljiv. Srpski narod u Hrvatskoj, vremenom se osipao i nestao u najstrašnijim zločinima i najužasnijem genocidu koje su sprovele političke i vojno – bezbednosne strukture, dok, drugi deo, koji se odnosi na pokatoličenje i pohrvaćivanje, izveli su hrvatski katolički kler, finansijski, ideološki i verski podržan od zapadnih centara moći i Vatikana.
Nestanak Srba, međutim, jednim delom treba tražiti i u njegovom mentalitetu koji je, između ostalog, određivao sudbinu naroda, njegovu fizičku istrajnost i duhovnu vitalnost, koja je proishodila nerađanjem, odnarođavanjem, pretapanjem u druge vere i narode, prihvatanjem tuđih tradicija, kultura, običaja i navika, pri čemu su fizičke generacije, tragikomično bežeći od srpskog identiteta, postajale duhovne degeneracije. U tom smislu, 1927. godine, somborski lekar, dr Simonović je zapisao: „ Sve školovane porodice propadnu; ako koja i procveta u jednoj ili dve generacije, u trećoj uvene, a u četvrtoj ugine i izumre. Uzmite pa proučite prenumerante starih srpskih knjiga iz prve polovine 19. stoleća, pa ćete se zabezeknuti od pustoši. Od porodica nekadašnjih popova, učitelja, advokata, lekara, trgovaca i činovnika nema ni traga. U Temišvaru je koncem 18. veka, nedeljom pred srpskom crkvom, 30 – 50 karuca čekalo dok se gospodština srpska bogu molila. Koncem 19. veka nije više bilo ni srpske gospodštine ni karuca…
Izbeglištvo kao pojava koja utiče na geodemografske procese u okviru strateške pozicije srpskog naroda, i kao jedan od trajnih uzroka stradanja Srba, rezultat je ranijih organizovanih i neorganizovanih seoba koje su za posledicu imale iracionalni raspored srpskog etniciteta po balkanskom prostoru. Odlazeći iz svoje postojbine, Srbi su se održali na prostorima koji su se nalazili u kontinuitetu s matičnom državom, mada su i tu uglavnom izgubljeni delovi naroda i teritorija koji su se duboko usekli u tuđu zemlju. (Sent Andeja u Mađarskoj i krajevi oko Temišvara u Rumuniji).
U geopolitičkom smislu, prinudna izbeglištva kao posledica spašavanja od egzodusa, odnosno genocida koji je u proteklom veku više puta primenjivan prema srpskom narodu, obilovala su i nasilnom preveravanju srpskog stanovništva iz pravoslavne vere u katoličku i muslimansku. Veliki deo Srba u Bosni i Hercegovini, kao i na Kosovu i Raškoj, prihvatio je islam. Glavni razlog je bio uslovljenost od strane okupatora da se sačuva, ne samo status srpskog gradskog stanovništva – trgovaca i zanatlija i time obezbede za sebe privilegije koje isključuju obespravljenost, poniženje i bespomoćnost obične „raje“, već i goli život koji je bio neprekidno ugrožen voljom neprijatelja.
S druge strane, iz sličnih razloga, mnogi Srbi iz Dalmacije, Dubrovnika, istočne Hercegovine i Slavonije prešli su u katoličku veru.
Sa aspekta demografskih procesa, u okviru geopolitičkog položaja Srbije, navedene pojave preveravanja, odnosno islamizacije i pokatoličenja, koje su dovele do kobnog osipanja srpskog naroda, kao i mnoga otvorena pitanja u vezi s tim, ostala su, sa istorijskog, kulturnog i duhovnog gledišta,nedovoljno protumačena i ne razjašnjena.
Paradoksalno je da su Srbi u centralnoj Srbiji, kao i Bugari, Grci i Rumuni, uprkos velikim pritiscima i žrtvama, ostali pravoslavni, dok su Srbi iz Bosne i Hercegovine, Kosova i Metohije, kao i Raške oblasti podlegli pritisku i postajali muslimani. Takođe, poseban paradoks predstavlja i činjenica da Albanci mogu da budu i muslimani, i katolici i pravoslavci, da Nemci, Francuzi, Englezi, Egipćanii drugi narodi u svetu mogu istovremeno biti i katolici i protestanti i pripadnici mnogih drugih vera i konfesija, dok Srbi mogu da budu samo i jedino pravoslavni. Posledice toga su dvojake. U geopolitičkom odrazu, pojavile su se, prvo, velike teritorijalne praznine i drugo, potpuno izolovane enklave, koje, u vojno – bezbednosnom pogledu neprijatelj vešto koristi kako bi proširio praznine i njihovim elastičnim obodom sužavao srpske enklave.
Iseljavanje Srba u inostranstvo predstavlja ozbiljan problem kome do sada, osim statističke evidencije i političke konstatacije, nije posvećena dužna pažnja i ozbiljna rasprava. Iseljavanje traje skoro dva veka, u početku zbog ekonomskih razloga, a kasnije iz političko – ideoloških, da bi u novije doba taj razlog dobio mešoviti karakter prethodno napisanih. U poslednje vreme egzodus srpskog naroda, između ostalog, predstavlja nedovoljnu i neobjektivnu geopolitičku promišljenost i odgovornost državnih organa u kome je, primarni uzrok spoljašnjih migracija, kao proizvod medijskih dezinformacija i psiholoških manipulacija, kulminirao potrošačkim mentalitetom koji je apsorbovao srpski nacionalni i kulturni identitet i potčinio ga zapadnom sistemu vrednovanja, mondijalističkom i globalističkom načinu razmišljanja i delovanja, pri čemu se utiče na građane da budu lišeni nacionalne svesti, istorijske odgovornosti i slobodarskog patriotizma.
Od svega navedenog, najtragičnije je nerađanje stanovništva koje je postalo alarmantna pojava sa nesagledivim razmerama i posledicama po srpski nacionalni etnos. Po rečima dr Milana Vojnovića, u Srbiji je ispoljena tendencija velikog narušavanja demografske ravnoteže, i podvlači: „ U Srbiji je 1961. godine bilo 74, 6 % Srba, 1971. godine, 71,2% Srba, 1981. godine 66, 4% Srba, a 1991. godine, svega 63% Srba. Drastično poremećena demografska ravnoteža – ozbiljna je opomena da se ne dozvoli dalja erozija udela srpskog življa u stanovništvu Republike, i njegovo svođenje na manjinu u sopstvenoj državi.
Osnovna odlika kretanja stanovništva u razdoblju koje je projektovano za stanovništvo Srbije od 2002 do 2032 jeste odvijanje procesa depopulacije. Naime, broj stanovnika Srbije 2032.bio bi manji nego 2002., a Republika Srbija bi bila tipično područje negativnog prirodnog priraštaja. Stanovništvo bi prirodno starilo, tako da bi se udeo lica za trideset godina, starijih od 65 povećao sa 17% na 22%. Na kraju projekcionog perioda skoro svaki četvrti stanovnik bio bi stariji od 65 godina, a stopa demografske zavisnosti starijeg stanovništva porasla bi sa 25% na 33%.
